COĞRAFYA KONU ANLATIMI

YERLEŞMELERİN FONKSİYONEL ÖZELLİKLERİ

YERLEŞMELERİN FONKSİYONEL ÖZELLİKLERİ

Yerleşme Tipleri
1. Nüfus Büyüklüğüne Göre Yerleşmeler
a. Kasabalar: Köy yerleşmeleri ile şehir yerleşmeleri arasında köprü yerleşmelerdir. Kasabalar fonksiyonel olarak şehirler kadar gelişmiş yerler değildir ancak köy yerleşmelerine göre daha gelişmiştir. Kasabaların bünyesinde belediye teşkilatı bulunur.

b. Köyler: Köy, idari birimlerin en alt basamağıdır. Coğrafi anlamda köy, sınırları belli olan ve bu sınırlar içinde toplu ya da dağınık hâlde meskenlerden oluşan tarımsal faaliyetlerin daha çok yapıldığı, seçimlerle iş başına gelen muhtar ve ihtiyar heyeti tarafından yönetilen idari ünitelerdir.

c. Köy Altı Yerleşmeler: Köyden daha küçük olan tek ev ve eklentileri şeklinde
olabileceği gibi birden fazla evin ve eklentinin bulunduğu yerleşmelerdir. Köy altı yerleşmelerde toplam nüfus, köy nüfusunun altındadır. 

Köy Altı Yerleşmelerinin ortaya çıkma nedenleri:
✓ Ekonomik sebepler
✓ Aileler arası sorunlar
✓ Tarım alanlarının yetersiz ve parçalı olması.
Köy altı yerleşmelerin ortak özellikleri:
Oba Yerleşmesi ✓ Geneli geçici yerleşmelerdir.
✓ Özel mülkiyettir.
✓ Tarım ve hayvancılıkla geçinirler.
✓ İleri zamanda köy ve şehir yerleşmeleri hâlini alırlar.
✓Yapılan ekonomik faaliyet türüne göre veya bulunduğu bölgelere göre isim alırlar.
Köyden küçük olan bu yerleşmeler geçici ya da sürekli olma durumlarına göre sınıflandırılır. Yayla, kom, ağıl, dam, dalyan yerleşmeleri geçici olan belli mevsimlerde nüfusun barındığı yerleşmelerdir. Çiftlik, mahalle, mezra ve divan ise sürekli yerleşmeler arasındadır ancak geçici yerleşmeler zamanla sürekli yerleşmeler hâline gelebilir.

2. Yerleşme Planlarına Göre Yerleşmeler
Yerleşme tiplerinin ortaya çıkmasında doğal faktörler etkilidir. Doğal faktörler
özellikle kırsal yerlerdeki yerleşme planını etkiler. Buna göre düşünüldüğünde yerleşme merkezi dediğimiz yerleşme çekirdeği bir yolun etrafında ise buna yol boyu yerleşme; demir yolu, su kanalı ya da akarsu vadisi boyunca uzanıyorsa hat boyu yerleşme; genellikle yolların çevresinde uzanan bir özellik gösteriyorsa ışınsal yerleşme; arazide engebenin az olduğu düz sahalardaki yerleşmelere dairesel yerleşme denir. Yerleşme çekirdeklerinin plansız birbirine yakın olarak konumlandığı yerleşmelere ise küme planlı yerleşme adı verilir.

3. Dokularına Göre Yerleşmeler
a. Toplu Yerleşmeler: Evlerin birbirine yakın olarak kurulduğu yerleşmelere toplu yerleşme denir. Toplu yerleşmelerin ortaya çıkmasında su kaynaklarına yakın olma isteği başlıca nedenler arasındadır. Bunun dışında toprakların sınırlı olduğu yerlerde insanlar tarım arazisi üzerine değil, yakınındaki dağ yamaçlarına toplanırlar. Önemli ulaşım yollarının etrafında toplu yerleşme Dağınık Yerleşim deline rastlanır. Türkiye’ de toplu yerleşmeler çoğunlukla su kaynaklarına yakın yerlerde bulunurken transit yolların etrafında da toplu yerleşmelere rastlanır. Örneğin İstanbul-Adapazarı arasındaki yerleşmeler ulaşım güzergâhlarına yakın yerlerde kurulmuştur. İç Anadolu bölgesi gibi yarı kurak sahalarda ise köyleri dağ yamacındaki pınarların etrafında ya da akarsu boylarında görmekteyiz.
b. Dağınık Yerleşmeler: Tek ev ve eklentilerden ibaret olan bu tip yerleşmeler,
tarımsal toprakların sınırlı olduğu dağlık araziler ve eğimin fazla olduğu alanlarda yaygınlık gösterir. Ülkemizde Doğu Karadeniz bölümünde evler bazen tek bazen de yamaca serpilmiş hâlde dağınık olarak bulunur. Bu bölümdeki dağınık yerleşmenin sebebi arazi koşullarının dağlık olmasıdır. Dağınık yerleşme tipine dünyadan örnek verecek olursak ABD’de Hamlet adı verilen çiftlik yerleşmeleridir. Bu yerleşmeler beş altı evden oluşur.

4. Kuruldukları Yere Göre Yerleşmeler
Kırsal yerleşmeler kuruldukları yerlere göre de isim alırlar. Fiziki koşulların farklılığı bu yerleşmelerin ortaya çıkmasında en önemli faktördür. Akarsu kenarlarında, dağ eteğinde, vadi tabanlarında, ormana yakın yerlerde,
deniz ve göl kenarları ile taban suyu olan ovalarda kırsal yerleşmeler görülür.
1.2.2 Kentsel Yerleşmeler
Kentler üzerinde yaşayan insanların temel ihtiyaçlarını karşılayan başka yerlere
fazlaca ihtiyaç duymayan, fonksiyonel özelliği olan, nüfusu 50.000’in üzerindeki yerleşmelerdir. Bütün şehir yerleşmelerinde belediye örgütleri bulunur. Ayrıca itfaiye, temizlik ve zabıta teşkilatı da yer almaktadır. Şehirlerde trafiği düzenleyen işaret ve lambalar düzenli bir şekilde yerleştirilir. Alt yapı hizmetlerinde aksamalar olsa bile köy ve kasabalara göre daha düzenlidir. Bununla beraber şehirler hizmet sektörünün geliştiği çeşitlendiği mekânlardır. Şehirlerde esnaf ve zanaatkarın çok olması iş yeri sayısının fazla olmasından kaynaklandığı görülür. Bu aynı zamanda şehirlerdeki ekonomik hayatı canlandırır. Bütün bu sayılanların bir arada bulunduğu yerleşmelere kent ya da şehir diyebiliriz.

1. Nüfus Yapılarına Göre Şehirler
a. Küçük Şehirler: Nüfusu 30.000 ile 100.000 arasında olan yerler
Örneğin;Ardahan (98.335), Bayburt (90.154)
b. Orta büyüklükteki Şehirler: Nüfusu 100.000 ile 200.000 arasında olan yerler
Örneğin; Çankırı (183.880), Gümüşhane (172.034)
c. Büyük Şehirler: Nüfusu 200.000 ile 1.000.000 arasında olan yerler
Örneğin;Kırıkkale (356.050), Çanakkale (519.793)
d. Metropolitan Şehirler: Nüfusu 1.000.000 dan fazla olan yerler
Örneğin; İstanbul (14.804.116), İzmir (4.223.541), Ankara (5.346.518)
2. Fonksiyonlarına (İşlevlerine) Göre Şehirler
Şehirler fonksiyonlarına göre ayırılırken idari, askerî, maden, ticari, kültürel, liman, tarım şehirleri gibi özelliklerine uygun olarak sınıflandırılırlar. Bu sınıflandırmada esas olan, o şehrin ağır basan özelliğidir. Tarımın yaygın olarak yapıldığı şehirlere tarım şehri denilirken madenciliğin öne çıktığı şehirlere de maden şehri denir. Bazı şehirlerde ise birden fazla özellik öne çıkabilir. Örneğin, İstanbul hem ticaret hem sanayi hem de turistik değerleri olan bir şehirdir.

a. İdari Şehirler: Şehrin gelişiminde yönetim merkezi olması etkilidir. Türkiye için Ankara, ABD için Washington, Hindistan için Yeni Delhi’yi örnek verebiliriz. Bu şehirlerin büyüyüp gelişmesi başkent olmasından kaynaklıdır. Resmî kurum ve kuruluşların merkezleri, bakanlıklar, elçilikler bu şehirlerde bulunur.
b. Kültürel Şehirler: Bilim-sanat etkinliklerinin canlı olduğu, üniversitelerin bulunduğu, kongre ve festivallerin düzenlendiği ve tarihî zenginliklere sahip şehirlerdir.
İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa, Konya bu tip şehirlere
örnek verilebilir.

c. Askerî Şehirler: Şehrin gelişmesinde askerî birliklerin etkili olduğu yerlerdir. Askerî okullar, garnizonlar, kışlaların varlığı şehrin öne çıkan özelliğidir. Malatya, Çorlu, Erzincan, Eskişehir bu tip şehirler arasındadır.
d. Maden Şehirleri: Önemli maden yataklarının bulunduğu ve çıkarıldığı yerleşim yerleridir. Zonguldak, Afyon, Manisa (Soma) buna örnek olarak verilebilir.
e. Sanayi Şehirleri: Sanayi tesislerinin çok olduğu şehirlerdir. Bu tip kentlerde sanayiye paralel olarak ulaşım, ticaret, eğitim gibi diğer sektörlerde gelişmiştir. Kocaeli, Gaziantep, İstanbul, Adana bu tip şehirlere örnek olarak
verilebilir.
f. Turizm şehirleri: Yaz turizmi, kış turizmi, dağ turizmi, botanik turizm, doğal güzellikler turizmi gibi faaliyetlerin öne çıktığı şehirlerdir. Antalya, Bolu, Rize,-
Bodrum, Nevşehir turizm şehirlerine örnek teşkil eder.

g. Liman Şehirleri: Kıyı ile ard bölgesi arasındaki ulaşımın geliştiği şehirlerdir. Avrupadaki Rotterdam limanı, ülkemizde ise İstanbul, Mersin, İzmir Limanlarını örnek olarak verebiliriz.
h. Tarım ve Hayvancılık Şehirleri: Verimli ovaların olduğu sulak alanlarda endüstriyel tarım öne çıkar. Bu tip yerleşim yerlerine ise tarımsal fonksiyonu olan şehirler denir. Adana, Sakarya, Samsun (Bafra ve Çarşamba)
örnek olarak verilebilir. Kars, Erzurum, Artvin gibi şehirlerde ise tarım kısıtlı olduğu için hayvancılık fonksiyonu baskındır.

TÜRKİYE’ DEKİ YERLEŞMELERİN FONKSİYONEL ÖZELLİKLERİ

A. İl: En büyük idari birime il denir. İl yönetim merkezi valiliklerdir. Genelde valiliğin bulunduğu yerler aynı zamanda o ilin merkezi konumundadır. İl sınırları içinde ilçe merkezleri ve bu ilçelere bağlı nahiye ve köyler bulunur. Bir ilin kurulması, kaldırılması ya da adının değişmesi gibi kararlar kanunla alınır. Bununla beraber bir ile bağlı olan ilçenin sınırlarının değişip değişmeyeceği kararı İçişleri Bakanlığının çıkaracağı kararname ile mümkün olur. Türkiye Cumhuriyeti’ne bağlı olan 81 il vardır. En son il olan yer Düzce’ dir.
B. İlçe: İllere bağlı olan ve ilden daha küçük yerlere ilçe denir. İlçelerdeki en yüksek dereceli mülki amir kaymakamdır. İlçelerin kurulup kaldırılması kanunla olur. İç İşleri Bakanlığının çıkardığı kararname ile gerçekleşir. Her ilin en az bir merkez ilçesi ve merkeze bağlı taşra ilçeleri vardır. İl merkezinin bulunduğu yere merkez ilçe denir. Ankara, İstanbul gibi büyük şehirlerde birden fazla merkez ilçe de bulunabilir. İlçelerde belediye örgütleri bulunur.
katmanı olarak Firiglerden başlayarak Roma, Bizans ve Anadolu uygarlıklarına rastlanmaktadır. Bu uygarlıklara ait içi boyalı kaplar, çanak çömlek gibi kalıntılar bulunmuştur. Alacahöyük’ te çıkarılan eşyalar ve av aletlerinin
birçoğu taştandır. Alacahöyük’ teki Eski Tunç Çağı hanedan mezarları, bu çağın en önemli kalıntılarıdır. Dört yanı taşla örülmüş dikdörtgen mezarlar ahşap kirişlerle kapatılmıştır.
C. Bucak (Nahiye): İç İşleri Bakanlığının idari yönetim tablosu içinde bucaklar da yer alır. Bünyesinde belediye teşkilatı bulunan yapılara belde denir. Bucakların kurulması için kanun gerekmez. İdari işlemler sonucu bir yerleşme yeri bucak ünvanını kazanır. Bu idari işlemlerde İç İşleri Bakanlığının kararı ve Cumhurbaşkanlığının onayı gereklidir. Bucaklarda görev yapan sorumlu kişiye Bucak Müdürü denir.

Belde: Köy ile ilçe arasında kalan bünyesinde belediye teşkilatı bulunan yerlerdir. Bucak ve beldelerde mülki amir yoktur.

D. Köy: Belli bir coğrafya üzerine kurulmuş sınırları belli olan sürekli ikamet edilen en küçük idari birim ünitesine köy denir. Köylerdeki resmî sorumlu muhtarlardır. Muhtar ve ihtiyar heyeti köyü yöneten kimselerdir. Köylerde temel ekonomik faaliyet tarım ve hayvancılığa dayanır ancak bazı köylerde turizm faaliyeti, madencilik, ormancılık, balıkçılık gibi başka ekonomik faaliyetler öne çıkmaktadır. Köylerde sanayi ve hizmet sektörü il ve ilçelere göre kısıtlıdır. Köylerde meralar,orman arazisi ve çeşmeler ortak kullanım
alanları arasında yer alır. Bünyelerinde belediye teşkilatı
yoktur. Belediye hizmetleri en yakın ilçe teşkilatı bünyesinde bulunan belediyelerce sağlanır. Nüfus yapılarına bakıldığında nüfusu 2.000’ den
az olan yerleşmelerdir.

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir