COĞRAFYA KONU ANLATIMI

DÜNYADA TOPRAKLAR

DÜNYADA TOPRAKLAR

Toprak; yer kabuğunu oluşturan kayaçların ayrışmasıyla oluşan, içinde çeşitli inorganik ve organik maddeler, canlı organizmalar, hava ve su bulunan yüzeysel örtüdür.

 Toprak oluşumu; yer kabuğunu oluşturan kayaçların fiziksel, kimyasal ve biyolojik olarak ayrışmasıyla başlar.

Fiziksel(mekanik) ayrışma

  • Yer kabuğunu oluşturan kayaçların çeşitli nedenlerle daha küçük parçalara ayrılması ve ufalanmasıdır.
  • Bu ayrışmanın temel sebebi günlük sıcaklık farklarıdır.
  • Fiziksel ayrışma;nem oranının az olduğu çöller, yüksek kesimler ve karasal iklim bölgerinde daha fazla görülür.

Kimyasal çözünme

  • Toprak oluşumunda  oldukça etkili olup kayaçları oluşturan minarellerin suyun etkisiyle çözünmesi şeklinde gerçekleşir.
  • Kimyasal çözünmede su ile birlikte sıcaklıkta önemlidir.
  • Yeterli miktarda suyun bulunduğu alanlarda sıcaklık ne kadar fazla ise çözünme de o kadar hızlıdır.

Biyolojik ayrışma

  • Canlıların çeşitli yollardan kayaçları parçalaması ile meydana gelir.
  • Kayaçların biyolojik ayrışmasında bitki köklerinden çıkan asitlerin yanı sıra toprağın içinde yaşayan karınca,solucan,fare,köstebek gibi canlıların da etkisi olur.

TOPRAK ÇEŞİTLERİ

Zonal Topraklar

Bir bölgede etkili olan iklim ve itki örtüsü şartlarına göre düz veya hafif eğimli yamaçlarda anakayanın ayrışması sonucu oluşan topraklarıdır.Bütün horizonların bulunduğu bu toprakların dağılışı,yeryüzündeki iklim ve bitki örtüsünün dağılışıyla genel olarak uyumludur.

Laterit topraklar , sıcaklık ve nemin yüksek olduğu Ekvator çevresinde görülür.Kimyasal ayrışmasının fazla olmasından dolayı toprağın oluşumu daha kısa sürede gerçekleşirken kalınlığı artmaktadır.Demir oksit bakımından zengin olan lateritler kızıl renktedir.

Kırmızı Akdeniz toprakları (terra rossa),Akdeniz iklim bölgesinde kızılçam ağaçları ve maki bitki örtüsü altında özellikle de kalkerler üzerinde oluşur.Organik madde miktarının az olduğu bu topraklar,genellikle kalker üzerinde geliştiği için kireç yönünden zengindir. Dolin, uvala, polye gibi karstik çukurların tabanlarında oluşabilen terra rossalar, karstik yörelerdeki başlıca tarım alanlarını oluşturulur.

Kahverengi orman toprakları, orta kuşağının nemli iklim bölgelerinde yaprağını döken ağaçlardan meydan gelen ormanların zemininden oluşur.Buna bağlı olarak toprak, organik madde bakımından oldukça zengin ve koyu renklidir.Yıkanmanın yeterli olmasından dolayı kireç oranı düşük olan bu topraklar,tarım açısından oldukça elverişlidir.

Kahverengi ve kestane renkli toprakları, yağış miktarının azaldığı orta kuşak karalarının iç kesimlerdeki bozkırlarda oluşur ve organik madde bakımından fakirdir.Yıllık yağış miktarının 400 mm’nin altına düştüğü alanlarda kahverengi bozkır toprakları,üzerine çıktığı alanlarda ise kestane renkli bozkır toprakları oluşur.

Podzol topraklarnemli ve soğuk ortamlarda iğne yapraklı ormanlarının altında oluşmuştur. A horizonu şiddetli yıkanmadan dolayı boz renklidir. Yıkanmanın fazla olması,organik maddelerin taşınmasına ve besin maddeleri bakımından da fakir bir toprak oluşumuna neden olmuştur.

Çernozyom topraklar, orta kuşağının yarı nemli alanlarında uzun boylu çayırlar altında oluşur. Sıcaklığının düşük olması, zengin çayır örtüsünün yavaş yavaş parçalanmasına neden olmakta bu durum da toprağın organik madde yönünden zenginleşmesini sağlamaktadır. Koyu renkli olduğu için bu topraklara kara topraklar da denir.

Çöl toprakları, yıllık yağış miktarının az ve bitki örtüsünün çok cılız olduğu çöl iklimine ait alanlarda oluşur.Çöl topraklarının en önemli özelliği yağış yetersizliğinden dolayı yıkanmanın az şiddetli buharlaşmadan dolayı da tuz ve kireç oranının fazla olmasıdır.Organik madde bakımından fakir olan bu toprakların tarımsal değeri çok azdır.Fakat son yıllarda modern sulama teknolojilerine bağlı olarak bazı çöl topraklarında tarımsal faaliyetler görülmektedir.

Tundra toprakları, özellikle Kuzey Yarım Küre’de tundra ikliminin etkili olduğu alanlarda görülür.Kışın düşük sıcaklıktan dolayı donan, yazın da çözünerek bataklık halini alan bu toprakların tarımsal açıdan önemi çok azdır. 

Kalsimorfik topraklar,killi ve kireçli olup yumuşak kireç taşı ve killi kireç taşı üzerinde oluşur.

Vertisoller: Özellikle eski göl tabanlarındaki killi anakaya üzerinde oluşur.

Rendzinalar: Genellikle koyu renkte olup alt kısımları kireç yönünden zengin olan bu topraklar, yumuşak kireç taşları üzerinde oluşur.

Azonal Topraklar

Dış kuvvetlerin aşındırıcı etkisi sonucu taşınarak biriktirilen malzemenin ayrışmasıyla oluşan topraklardır.

Alüvyal topraklar, akarsuların taşıdığı malzemenin (alüvyon) delta veya dağ içi ovaları gibi eğimin az olduğu alanlarda birikmesiyle oluşur.

Kolüvyal topraklar, eğimli yamaçlarda ayrışan malzemenin sel suları ve yer çekiminin etkisiyle dağların eteklerinde birikmesi sonucu oluşur.

Regosoller, volkanlardan çıkan kum boyutundaki malzeme ile akarsuların oluşturduğu kum depoları üzerinde oluşur.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir